Μνήμη, υγεία και γνώση

Για τη μουσειολογία της ιατρικής και τη σημασία του ιατρικού εγγραμματισμού με αφορμή το Μουσείο «Σωτηρία» του Γενικού Νοσοκομείου Νοσημάτων Θώρακος «Η Σωτηρία».

Το 2015 εργασίες συντήρησης σε έναν από τους χώρους του Γενικού Νοσοκομείου Νοσημάτων Θώρακος «Η Σωτηρία», στην περιοχή Γουδή της Αθήνας, έφεραν στο φως ένα απρόσμενο «θησαυρό», δώρο για όσους καταδύονται, ως ιστορικοί της ιατρικής και της δημόσιας υγείας, στον κόσμο των Αρχείων, αλλά και πρόκληση για όσους εστιάζουν, επαγγελματικά και ερευνητικά, σε εκείνη την εξειδικευμένη περιοχή της μουσειολογίας που καλείται «ιατρική μουσειολογία» (medical museology). Στο φως είχε έρθει πλήθος προσωπικών αντικειμένων που κάποτε ανήκαν, κυρίως, σε άπορους άνδρες νοσηλευόμενους στο ίδρυμα, από τη δεκαετία του 1930 ως τη δεκαετία του 1970. Καθημερινά αντικείμενα, όπως βαλίτσες, φωτογραφίες, ταυτότητες, γυαλιά, τηλεγραφήματα και αλληλογραφία με οικεία πρόσωπα, χειρόγραφα, που κάποια από αυτά περιείχαν ποιήματα, εικονίσματα, σερβίτσια και άλλα μεταλλικά σκεύη παρέμεναν πακεταρισμένα στο σκοτάδι. Ουδείς είχε αιτηθεί την παραλαβή τους.

Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα από εκείνο το απρόσμενο συναπάντημα, η συστηματική και επιμελής μελέτη από ιστορικούς, μουσειολόγους-ερευνητές, αρχιτέκτονες-μουσειογράφους, γραφίστες και ειδικούς στις οπτικοακουστικές και ψηφιακές αναπαραστάσεις μετουσιώθηκε σε ένα μουσείο ιατρικής, στους χώρους του οποίου η ιστορία της δημόσιας υγείας στην Ελλάδα διασταυρώνεται με την εξέλιξη της ιατρικής για την καταπολέμηση της φυματίωσης και τις προσωπικές ιστορίες των φυματικών ασθενών «πίσω από τα τείχη του σανατορίου». Τα «αζήτητα» πράγματά τους απέκτησαν δεύτερη ζωή, ως μουσειακά εκθέματα, στο Μουσείο «Σωτηρία» που εγκαινιάστηκε στις 9 Φεβρουαρίου 2026. Κοντά σε αυτά εκτίθενται, μεταξύ άλλων, μηχανήματα και συσκευές, νοσοκομειακός εξοπλισμός (από γραφεία και δωμάτια ασθενών), ιατρικές στολές και πρωτότυπο αρχειακό υλικό (επιστολές, φωτογραφίες, συγγράμματα σχετικά με τη νόσο της φυματίωσης από τις αρχές του 20ού αιώνα) που αποτελούν τη μουσειακή συλλογή και το αρχείο του ιδρύματος.

Το μουσείο στεγάζεται εκεί που άλλοτε λειτουργούσε το Στρατιωτικό Περίπτερο (ιδρ. 1913), ένα κτήριο που αρχικά προοριζόταν για τη νοσηλεία στρατιωτών και των οικογενειών τους και, στη συνέχεια, για ασθενείς χαμηλού εισοδήματος. Σε μια πευκόφυτη έκταση, στο «πάρκο» του νοσοκομείου, που αποτελεί σήμερα σημαντικό «πνεύμονα» πρασίνου για την πρωτεύουσα, το Στρατιωτικό Περίπτερο, διατηρητέο από το 1987, αποτελεί χώρο μνήμης για την ιστορία της ιατρικής επιστήμης, την ιστορία της δημόσιας υγείας και τις ιστορίες των «αφανών» ασθενών που οι κυρίαρχες εκθεσιακές αφηγήσεις, εδώ και δεκαετίες, παραγκώνιζαν, αλλά στο συγκεκριμένο μουσείο ξεδιπλώνονται με καλαίσθητο και επιμελημένο τρόπο.

Η εκθεσιακή εκφορά του παρελθόντος της φυματίωσης

Ο υποψιασμένος παρατηρητής θα αναγνώσει σε αυτή την έκθεση την παρουσία μερικών από τις τάσεις που έχει η σύγχρονη μουσειακή και επιμελητική πρακτική: για παράδειγμα, η αφήγηση ιστοριών σε πολλαπλά επίπεδα, η πολυαισθητηριακή προσέγγιση της εκθεσιακής αναπαράστασης (π.χ. μια διαδραστική εγκατάσταση επιτρέπει στον επισκέπτη να ακούσει τα ρεμπέτικα της φυματίωσης, που αναδύουν με δραματικότητα την αγωνία για τον θάνατο και την ελπίδα της ίασης). Παράλληλες ιστορίες ρίχνουν φως από διαφορετικές σκοπιές στη νόσο της φυματίωσης που αποτελεί τον πυρήνα του μουσειολογικού σεναρίου: από την σκοπιά της ιστορίας του ιδρύματος, το οποίο αποτέλεσε κρίσιμο κόμβο σε ένα ευρύτερο δίκτυο για τη θεραπεία της νόσου, από τη σκοπιά της ιατρικής τεχνολογίας, των διαθέσιμων πόρων και των κυρίαρχων πρακτικών θεραπείας, από τη σκοπιά του ιατρού αλλά και του αδύναμου, αποκλεισμένου ασθενούς, από την πλευρά της λογοτεχνίας, των τεχνών κ.ά.

Η εισαγωγική ενότητα με τίτλο «Η Σόφια Σλήμαν σας καλωσορίζει» προσδιορίζει την αρχή της μουσειολογικής αφήγησης στο 1902, όταν το φιλανθρωπικό σωματείο κυριών «Σωτηρία-Αγαθοεργός Εταιρεία», που ίδρυσε η Σοφία Σλήμαν, θεμελίωσε το πρώτο λαϊκό σανατόριο, το οποίο, το 1905, μετατρέπεται στο Θεραπευτήριο «Η Σωτηρία» και το 1919 παραχωρείται στο κράτος. Σε αυτή την ενότητα ο επισκέπτης εισάγεται στις ετυμολογίες του λεξιλογίου της νόσου: φθίση, φυματίωση, phthisis, tuberculosis, sanare…

Η αίθουσα 2 «Η ιστορία της φυματίωσης» παραθέτει ευσύνοπτα την πορεία της νόσου στον χρόνο και στον χώρο και αποτυπώνει τα πρώτα βήματα του αντιφυματικού αγώνα στην Ευρώπη και την Ελλάδα. Φωτογραφικά αρχεία, γραφιστικές αναπαραστάσεις και πρωτότυπες εκδόσεις ιατρικής στήνουν το αφήγημα ενός σύντομου χρονικού της φυματίωσης. Η περιδιάβαση στην αίθουσα ολοκληρώνεται με την προβολή ταινίας με τίτλο «Τόπος Σωτηρίας», που παρήχθη ειδικά για να πλαισιώσει την έκθεση. Η ταινία αντλεί την έμπνευσή της από την συναρπαστική ιστορία του ιδρύματος και τους ανθρώπους πίσω από τα «αζήτητα» ευρήματα.

Η αίθουσα 3 «Η θεραπεία της φυματίωσης – από τη φυματολογία στην πνευμονολογία» έχει σκηνοθετηθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να παραπέμπει νοερά σε νοσοκομειακό περιβάλλον: ο χώρος διαμορφώνεται από τρεις στενούς διαδρόμους με γυάλινες προθήκες, στις οποίες παρατάσσονται χαρακτηριστικά παραδείγματα από τις διαθέσιμες τεχνολογίες και τον εξοπλισμό ελέγχου και θεραπείας των ασθενών που χρησιμοποιούνταν μέχρι περίπου τη δεκαετία του 1970. Η παράθεση των εκθεμάτων αντανακλά τη σταδιακή εξέλιξη στη θεραπεία της φυματίωσης (π.χ. από την κλιματοθεραπεία, στη χρήση του τεχνητού πνευμονοθώρακα, από επεμβατικές προσεγγίσεις όπως η φρενικοτομή έως τη χορήγηση εξειδικευμένων αντιφυματικών φαρμάκων). Ορόσημο σε αυτή την αφήγηση αποτελεί η ανάπτυξη εξειδικευμένων ειδικοτήτων όπως η Πνευμονολογία (δεκαετία 1950), η Μικροβιολογία και η Βιοχημεία. Το δεύτερο μέρος σε αυτή την εκθεσιακή ενότητα επιχειρεί τη σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν, εστιάζοντας την αναφορά της σε δυο παραδείγματα υγειονομικής κρίσης (τη λοίμωξη HIV και την πανδημία Covid-19) που επηρέασαν την έρευνα και τη διαδικασία αντιμετώπισης της φυματίωσης σήμερα σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η ενότητα 3.1 βγάζει τον επισκέπτη στον «Εξώστη αεροθεραπείας και ηλιοθεραπείας», ένα μικρό διάλειμμα πριν συνεχίσει την περιδιάβασή του στις επόμενες έξι ενότητες.

Ένας σύντομος διάδρομος, που σε κάθε πλευρά του έχει από τρία μικρά δωμάτια, οδηγεί τον επισκέπτη, σταδιακά, «εκτός των τειχών του σανατορίου»: οι αίθουσες 4.1 και 4.2 εκθέτουν δυο ογκώδη μηχανήματα: τον πληθυσμογράφο (αίθουσα 4.1) που από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 αποτέλεσε κύριο διαγνωστικό εργαλείο της αναπνευστικής λειτουργίας και τον σιδερένιο πνεύμονα (αίθουσα 4.2), που στόχευε στον έλεγχο της αναπνοής. Η ενότητα αυτή συνοδεύεται από προβολή αρχειακού υλικού στο οποίο επιδεικνύεται η χρήση του μηχανήματος.

Στην ενότητα «4.3 Αρχείο Σωτηρία» εντάσσεται στην αφήγηση ο «ασθενής», του οποίου η φωνή αναδύεται μέσα από τα δεκάδες τεκμήρια της έκθεσης: βαλίτσες τοποθετημένες η μία πάνω ή δίπλα στην άλλη και κλειστά πακέτα βρίσκονται παραταγμένα στο δάπεδο, ενώ φωτογραφίες και εικονίσματα στις προθήκες του τοίχου δραματοποιούν την αφήγηση. Η χειρόγραφη αλληλογραφία δίνει τον τόνο αναφορικά με την απειλή της ασθένειας και τη μοναξιά και την αγωνία ως τα κύρια συναισθήματα των ασθενών. Η καθαυτό ιατρική πληροφορία ως επιστημονικό πόρισμα και η εικόνα του ιατρού που ξεδιπλώθηκε στις δυο κεντρικές αίθουσες αντιπαραβάλλονται τώρα με τους ασθενείς και τον μικρόκοσμό τους σε ένα παράλληλο, περιθωριοποιημένο σύμπαν.

Η αίθουσα «4.4. Ο αντιφυματικός αγώνας έξω από τα σανατόρια» αφηγείται τη σημαντική συμβολή που είχαν φορείς όπως η Ελληνική Αντιφθισική Εταιρεία και η Ελληνική Ένωση κατά της Φυματίωσης στην ενημέρωση του πληθυσμού κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα και στη δημιουργία φθισιατρείων ανά τη χώρα.

Η αίθουσα «4.5 Η φυματίωση στην τέχνη» προσκαλεί τον επισκέπτη σε αναστοχασμό γύρω από τα χαρακτηριστικά της νόσου και τη διαχρονική συμβολοποίησή της από τις ποικίλες μορφές της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Τέλος, η αίθουσα «4.6 Μάνθος Μεταλληνός» (1893-1978) παρουσιάζει φωτογραφίες αρχείου, στις οποίες αποτυπώνονται πτυχές από την καθημερινότητα των ασθενών και οι εγκαταστάσεις του Θεραπευτηρίου, πριν και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αναμόρφωσής τους. Παράλληλα, η καταληκτική αυτή ενότητα αποτίει φόρο τιμής στον πρώτο γενικό του διευθυντή (από το 1937), που συνέβαλε καθοριστικά στον εκσυγχρονισμό του ιδρύματος.

Ιατρική μουσειολογία, ιατρικός εγγραμματισμός και το μη ειδικό κοινό

Η ιατρική μουσειολογία, αν και βρίσκεται σε νηπιακό στάδιο στη χώρα μας, έχει να συνεισφέρει σημαντικά στη συζήτηση γύρω από τον κοινωνικό και εκπαιδευτικό ρόλο των μουσείων του 21ου αιώνα. Το Μουσείο «Σωτηρία» προσφέρει μια εφαρμοσμένη προσέγγιση της ιατρικής μουσειολογίας προικίζοντάς μας με ένα παράδειγμα καλής πρακτικής αναφορικά με τη διεπιστημονική συνέργεια που προϋποτίθεται ανάμεσα σε ερευνητές-ιστορικούς και ειδικούς στην εκθεσιακή αναπαράσταση. Μέσω της έκθεσης επιδιώκεται η προσέγγιση μερικών από τις επιταγές της σύγχρονης μουσειολογίας, όπως είναι η ανάδυση των «φωνών» που άλλοτε αποσιωπούνταν από την επίσημη ιστορία και η αναθεώρηση των κυρίαρχων/παραδοσιακών αφηγημάτων ως προς το πώς και τι εκτίθεται ως το παρελθόν της ιατρικής επιστήμης.

Από την άλλη πλευρά, ένα μουσείο ιατρικής αποτελεί μέσο Επικοινωνίας της Επιστήμης, που αποβλέπει στην καλλιέργεια του ειδικού και του μη ειδικού κοινού σε ζητήματα που αφορούν το παρελθόν και το μέλλον της ιατρικής. Αν εξετάσουμε τα μουσεία ιατρικής υπό το πρίσμα της Επικοινωνίας της Επιστήμης, τότε δύο είναι οι περιοχές στις οποίες η παρέμβασή τους μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη. Καταρχάς, όπως όλα τα μουσεία, απευθύνονται στο γενικό κοινό με στόχο να το μυήσουν στην ιστορία και τη μεθοδολογία μιας συγκεκριμένης επιστήμης. Ωστόσο, στη μετα-COVID εποχή, αυτή η διαδικασία χάνει την αθωότητά της και παύει να είναι μια απλή εξιστόρηση των επιτευγμάτων μιας επιστήμης και επίδειξη των επιστημονικών μεθόδων και τεχνολογιών που σηματοδότησαν τη γραμμική, εξελικτική της πορεία. Η εμπειρία της πανδημίας έθεσε στο επίκεντρο της συζήτησης θέματα που αφορούν τη διαχείριση της επιστημονικής αβεβαιότητας και τις διαδικασίες διαμόρφωσης επιστημονικής πολιτικής σε συνθήκες κρίσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η μουσειακή αφήγηση καλείται να υπερβεί το θετικιστικό στερεότυπο της επιστήμης και να παίξει έναν πιο ενεργητικό ρόλο στην καλλιέργεια του επιστημονικού εγγραμματισμού. Μέσα από την έκθεση, οι επισκέπτες θα έρθουν σε επαφή με την ασθένεια όχι μόνο ως εργαστηριακό ή κλινικό εύρημα, αλλά (και) ως κοινωνική συνθήκη η οποία, μάλιστα, στη συγκεκριμένη περίπτωση της φυματίωσης, προσδιόρισε το ύφος μιας ολόκληρης εποχής: από τα αισθητικά πρότυπα του Ρομαντισμού μέχρι τον φιλοσοφικό στοχασμό γύρω από την έννοια της ματαιότητας και της απώλειας στα χρόνια του μεσοπολέμου. Τι ρόλο έπαιξαν σε αυτή τη διαδικασία οι μη ειδικοί; Πώς συμμετείχαν οι ασθενείς, αφενός στην αναπαράσταση της ασθένειας και αφετέρου, στη διαχείρισή της; Ποια ήταν τα κοινωνικά δίκτυα που διαμορφώθηκαν στον χώρο του νοσοκομείου αλλά και εκείνα που συνέδεαν την υγειονομική εγκατάσταση με την υπόλοιπη κοινωνία; Με ποιους τρόπους η δυναμική αυτών των δικτύων συνέβαλε στην εννοιολόγηση της ασθένειας και στην επιλογή θεραπευτικών προσεγγίσεων; Από αυτή την άποψη, το αρχείο του «Σωτηρία» αποτελεί μια πολύτιμη μαρτυρία και ένα υλικό ανεκτίμητης αξίας για την Επικοινωνία της Επιστήμης, όχι ως εκλαΐκευση δεδομένων γνώσεων αλλά ως κατανόηση των συλλογικών κοινωνικών πρακτικών από τις οποίες αναδύονται η οντολογία και η μεθοδολογία της επιστήμης.

Το μουσείο, όμως, απευθύνεται και στους ειδικούς. Η Επικοινωνία της Επιστήμης που διενεργείται στο πλαίσιο τέτοιων εγχειρημάτων δεν έχει στόχο μόνο το γενικό κοινό, αλλά και τους ίδιους τους φορείς της επιστημονικής γνώσης που εκτίθεται στο Μουσείο. Σε μια εποχή που οι αντοχές της επιστημονικής βεβαιότητας έχουν δοκιμαστεί σοβαρά, είναι σημαντικό και οι ίδιοι οι φορείς της επιστημονικής γνώσης να μπορούν να αναστοχαστούν κριτικά τα όρια της ειδημοσύνης τους και τις συνθήκες υπό τις οποίες επιτελούν το επιστημονικό τους έργο. Η καταβύθιση στο παρελθόν της επιστήμης τους, η βιωματική ανασυγκρότηση των σύνθετων διαδικασιών μέσω των οποίων παγιώνεται η επιστημονική γνώση και η γνωριμία με τα κοινωνικά δίκτυα που έπαιξαν ρόλο σε αυτές τις διαδικασίες, μπορεί να προσφέρει το είδος του επιστημονικού εγγραμματισμού που έχουν ανάγκη και οι ίδιοι οι επιστήμονες: την ευαισθητοποίηση στην κοινωνική, πολιτισμική και φιλοσοφική διάσταση του έργου της επιστήμης. Και από αυτή την άποψη επομένως, η μουσειακή παρουσίαση του υλικού που συγκέντρωσε η επιμελητική ομάδα του Μουσείου «Σωτηρία» δημιουργεί ένα πλαίσιο Επικοινωνίας της Επιστήμης που δεν περιορίζεται στην ανασυγκρότηση ενός ηρωικού παρελθόντος αλλά συνομιλεί με τα κρίσιμα ερωτήματα που αντιμετωπίζει η επιστήμη στη μετα-COVID εποχή.

Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στις δημιουργούς της έκθεσης, Ασημίνα Γρηγορίου & Ιφιγένεια Δημητρίου, στη διοίκηση του Μουσείου «Σωτηρία» για την ευγενική παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού που πλαισιώνει το κείμενο & στον Καθηγητή Μανώλη Πατηνιώτη.

Πηγές:
Για το μουσείο και τις συλλογές του, βλ. https://www.sotiria.gr/to-moyseio/, https://www.sotiria.gr/to-moyseio/i-syllogi/

Για τη συγγραφή του κειμένου έγινε επιτόπια παρατήρηση στο μουσείο με σκοπό την αξιολόγηση της έκθεσης. Οι αναφορές σε ιστορικά στοιχεία έχουν αντληθεί από το πληροφοριακό υλικό των πινακίδων της έκθεσης και τον Οδηγό του Μουσείου (2026).

Για τη συγγραφή της καταληκτικής ενότητας αξιοποιήθηκαν τα ευρήματα του ερευνητικού προγράμματος: «Δίκτυα Μετάδοσης και Επικοινωνίας Γνώσεων και Ειδημοσύνης: Αποτύπωση των κρίσιμων ροών πληροφορίας κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19». Το έργο υλοποιήθηκε από ερευνητική ομάδα του τμήματος Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU. Φορέας υλοποίησης: ΕΛ.ΔΙ.Ε.Κ. / E. Chordaki, M. Zarifi, S. Arapostathis, E. Tsatsaroni, G. Ninos, S. Alexakis, M. Patiniotis (υπό δημοσίευση). Fragmented interdisciplinarities and neglected transdisciplinarities: The case of Covid-19 pandemic in Greece. Στο Felix Grewe (επιμ.), Call for Interferences: Science, Medicine, and Technology / M. Zarifi, E. Chordaki, S. Arapostathis, E. Tsatsaroni, G. Ninos, M. Patiniotis (υπό δημοσίευση). Between Knowing and Acting: How Experts Constructed and Communicated Uncertainty During the COVID-19 pandemic. Sociological Research Online / E. Chordaki and M. Zarifi (2025). Feeling uncertainty: power, knowledge and emotions in times of crisis. Journal of Science Communication, 24(06) A05.